Abstract

This study is an attempt to locate deprived areas and explore the causes of spatially concentrated deprivation in Iran as a developing country. A systematic review was conducted of geographical and place-based analyses that considered multiple deprivation, and deprived parts of the country were identified. Findings show the dominance of relative meaning of the concept in studies that overlap with rural areas and borders. There is good evidence that this part is entrapped in multideprivation as deprived and was identified not only in a single domain; moreover, a strong emphasis was placed on infrastructure, housing, communication, health, income, and employment, while in contrast to the literature, there was no strong emphasis on education. Deprivation was enhanced by increasing migration; it is not just migration of people, especially specialists, but also migration of investments that is important to mobilize deprived settings’ potential for an endogenous development. This is essential, as results highlighted the failure of government planning policies to lift the deprived parts of the country out of deprivation; rather they enhance vicious circles of deprivation caused by persistence of the most deprived provinces at the bottom of the ranking list for several decades. Review shows deprivation as a result of inequality in Iran.

چکیده

این مطالعه تلاش می‌کند مناطق محروم در ایران را شناسایی کرده و دلایل تمرکز فضایی محرومیت را بررسی کند. یک مرور سیستماتیک بر تحلیل‌های جغرافیایی و مبتنی بر مکان انجام شد که چندگانه بودن محرومیت را در نظر می‌گرفت و بخش‌های محروم کشور شناسایی شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در مطالعاتی که با مناطق روستایی و مرزی همپوشانی دارند، مفهوم محرومیت بیشتر به صورت نسبی مورد توجه بوده است. شواهد خوبی وجود دارد که این مناطق گرفتار محرومیت چندگانه شده‌اند و محرومیت در آن‌ها تنها به یک حوزه محدود نبوده است؛ علاوه بر این، تأکید زیادی بر زیرساخت‌ها، مسکن، ارتباطات، سلامت، درآمد و اشتغال شده است، در حالی که برخلاف ادبیات موجود، تأکید زیادی بر آموزش نشده است. محرومیت با افزایش مهاجرت تشدید می‌شود؛ منظور تنها مهاجرت افراد، به‌ویژه متخصصان، نیست، بلکه مهاجرت سرمایه‌ها نیز مهم است تا پتانسیل توسعه درون‌زا در مناطق محروم فعال شود. این موضوع ضروری است، زیرا نتایج نشان می‌دهد سیاست‌های برنامه‌ریزی دولت برای رفع محرومیت در مناطق محروم ناکام بوده‌اند و در واقع چرخه‌های معیوب محرومیت را که ناشی از باقی ماندن استان‌های محروم در پایین فهرست رتبه‌بندی طی چند دهه است، تقویت می‌کنند. مرور نشان می‌دهد محرومیت نتیجه نابرابری در ایران است.

1. INTRODUCTION

Deprivation, as a long-standing challenge in almost every country, has attracted scholars from different fields of study, which all follow a somewhat common objective: to inform regarding low-quality conditions of population or places where the appropriate allocation of resources and implementation of measures is required (Jamal et al., 2003; Schuurman et al., 2007). This is in line with policy-makers’ interest in alleviating deprivation, which has yet to be achieved owing to financial constraints and scarce resources.

Nevertheless, studies face difficulties.
Firstly, it is hardly possible to resolve debates concerning the ideal composition of indices (Morgan & Baker, 2006; Morris & Carstairs, 1991) because of the conceptualizing challenge raised by the relative meaning of deprivation, making it multifaceted with interrelated indicators.
Secondly, the challenge of bias of experts’ attitudes and values influences the weighing process of indices and may cause certain places or individuals to be identified as deprived (Woodward, 1996).
Thirdly, in place-based studies, the concern of the current research, evidence warns about spatial autocorrelation (Lorant et al., 2001).

These studies still seem challenge-related when it comes to research, despite methodological improvements to modify biases in selecting and weighing indices, and taking into consideration spatial differences, such as rural versus urban deprivation.

It is known that particular communities suffer cumulative deprivation, and in some cases these communities are spatially concentrated (Nolan et al., 1998). Hence, questions arise relating to the geography of deprivation, even though there is virtually a rich literature regarding the geographical study of deprivation that intends to clarify spatially concentrated deprivation.

Understanding the causal producing and reproducing processes of concentrated deprivation is the subject of debate in theories, policies, and practices, making it an important area for further work. However, a lack of systematic review was observed in geographical analysis to reduce mentioned difficulties and enhance research areas by providing collective insights. Such insights are useful to moderate the challenges of conceptualization, inclusion, and exclusion by comparing various results provided using several methods and data. This is also helpful to know about the overlap of space and deprivation.

Consequently, the study is an attempt to answer the following questions:

Where is multiple deprivation concentrated in a developing country?

How is multiple deprivation produced and reproduced in such a country?

What are the research and policy implications of multiple-deprivation place-based analysis?

۱. مقدمه

محرومیت، به‌عنوان یک چالش دیرینه در تقریباً همه کشورها، توجه پژوهشگران حوزه‌های مختلف علمی را به خود جلب کرده است؛ پژوهشگرانی که همگی هدفی کم‌وبیش مشترک را دنبال می‌کنند: آگاهی‌بخشی درباره شرایط نامطلوب جمعیت یا مکان‌هایی که در آن‌ها تخصیص مناسب منابع و اجرای اقدامات لازم است (Jamal et al., 2003; Schuurman et al., 2007). این امر هم‌راستا با علاقه سیاست‌گذاران به کاهش محرومیت است، هرچند تحقق آن تاکنون به‌دلیل محدودیت‌های مالی و کمیابی منابع امکان‌پذیر نشده است.

با این حال، مطالعات با دشواری‌هایی روبه‌رو هستند. نخست آنکه، حل‌وفصل مناقشات مربوط به ترکیب ایده‌آل شاخص‌ها تقریباً غیرممکن است (Morgan & Baker, 2006; Morris & Carstairs, 1991)، چراکه معنای نسبی محرومیت چالشی مفهومی ایجاد می‌کند و آن را چندبُعدی با شاخص‌های درهم‌تنیده می‌سازد. دوم، سوگیری ناشی از نگرش‌ها و ارزش‌های کارشناسان بر فرآیند وزن‌دهی شاخص‌ها اثر می‌گذارد و ممکن است سبب شود مکان‌ها یا افراد خاصی به‌عنوان محروم شناسایی شوند (Woodward, 1996). سوم، در مطالعات مبتنی بر مکان ــ که موضوع تحقیق حاضر است ــ شواهد درباره خودهمبستگی فضایی هشدار می‌دهند (Lorant et al., 2001). علی‌رغم بهبودهای روش‌شناختی در جهت اصلاح سوگیری‌ها در انتخاب و وزن‌دهی شاخص‌ها و در نظر گرفتن تفاوت‌های فضایی مانند محرومیت روستایی در برابر شهری، این مطالعات همچنان با چالش‌هایی در حوزه پژوهش مواجه‌اند.

همچنین، مشخص است که برخی جوامع محرومیت انباشته را تجربه می‌کنند و در برخی موارد، این جوامع به‌صورت فضایی متمرکز هستند (Nolan et al., 1998). بنابراین، پرسش‌هایی درباره جغرافیای محرومیت مطرح می‌شود، هرچند ادبیات پژوهشی غنی‌ای درباره مطالعات جغرافیایی محرومیت وجود دارد که هدف آن روشن‌سازی محرومیت فضایی متمرکز است. درک فرآیندهای علّیِ تولید و بازتولید محرومیت متمرکز، موضوع بحث در نظریه‌ها، سیاست‌ها و رویه‌ها بوده و آن را به حوزه‌ای مهم برای پژوهش‌های بیشتر تبدیل کرده است.

با این حال، فقدان مرور نظام‌مند در تحلیل‌های جغرافیایی مشاهده می‌شود؛ مروری که بتواند دشواری‌های یادشده را کاهش دهد و حوزه‌های پژوهش را از طریق ارائه بینش‌های جمعی گسترش دهد. چنین بینش‌هایی می‌تواند در تعدیل چالش‌های مربوط به مفهوم‌سازی، شمول و عدم شمول مفید باشد، زیرا امکان مقایسه نتایج گوناگون به‌دست‌آمده با روش‌ها و داده‌های مختلف را فراهم می‌آورد. این موضوع همچنین برای شناخت همپوشانی میان فضا و محرومیت سودمند است.

در نتیجه، این مطالعه تلاش دارد به پرسش‌های زیر پاسخ دهد:

• محرومیت چندگانه در یک کشور در حال توسعه در کجا متمرکز است؟

• محرومیت چندگانه چگونه در چنین کشوری تولید و بازتولید می‌شود؟

• پیامدهای پژوهشی و سیاستی تحلیل‌های مبتنی بر مکان در زمینه محرومیت چندگانه چیست؟